Het archief als praktijk: reflectie rond de relatie digitaal en analoog

Stagestudent Rosa Stark, derdejaars bachelor Kunstwetenschappen aan de Universiteit Gent, loopt dit jaar stage bij CKV. Tijdens haar stage maakt ze kennis met de artistieke praktijk van beeldende kunstenaar Gwendolyn Lootens. Benieuwd naar hoe haar stage is verlopen!

Mijn stage en stagepakket

Ik kwam bij Gwendolyn Lootens terecht als de tweede stagestudent die aan de slag ging met haar archief. Dit betekende dat er voor het fysieke archief van haar tekeningen al een systeem ontwikkeld was dat rekening hield met haar actieve en seriële productie, en dat dit al goed op orde zat. Ik vulde dit archief natuurlijk aan wanneer Gwendolyn nieuwe tekeningen produceerde, maar mijn taak lag vooral in de digitale wereld. Een ander facet in haar productie zijn videowerken, die ook gearchiveerd moesten worden. Om dit aan te pakken werd begonnen met het doorspitten van al het moedermateriaal om zo alle werken terug te vinden en een plaatsje te kunnen geven. Dit zorgde ervoor dat ik direct helemaal ondergedompeld werd in haar werk. Ook werd ik ondergedompeld in haar praktijk als kunstenares, doordat Gwendolyn, die steeds haar best deed mij nieuwe ervaringen te bezorgen, me meenam naar onder andere projectmeetings, studiobezoeken en luistersessies. Dit zorgde, samen met open gesprekken over allerlei facetten van het kunstenaarschap, voor een inzichtelijke blik achter de schermen van een leven als kunstenaar, een wereld die ik zo voor het eerst in de praktijk van binnenuit mocht aanschouwen.

Het doorgraven van het videomateriaal was een echte zoektocht, waar achter elke hoek wel iets nieuws schuilde dat onderzocht kon worden. Het steeds tegenkomen van nieuwe pistes zorgde ervoor dat het takenpakket zich heel organisch uitbreidde. Zo begon ik naast het ordenen van het videoarchief, waarbij de videowerken doorgaans het geluid afstaat, ook aan een soundarchief, waarin de geluiden van de video’s gearchiveerd werden om zo ook ingezet te kunnen worden als een nieuwe piste in haar werk

Duik hier in de reflectietekst van oud‑stagestudent Margaux De Bie.

Het archief als praktijk

Het werd me al snel in de stage duidelijk dat een archief niet altijd een finaal product moet zijn, maar ook een tool kan zijn in de dagdagelijkse praktijk van een kunstenaar. Het opstellen van een categorisering voor de videowerken was een zoektocht naar een systeem dat werkte voor deze individuele praktijk, niet gewoon het toepassen van een universeel systeem. Het belang van het verderzetten van een ordening die aansloot bij de rest van Gwendolyns productie, zoals tekeningen, collages en performances, zorgde voor het steeds herzien van de opdeling en het ontstaan van nieuwe categorieën. Dit was zeer nodig, aangezien er vaak relaties zijn tussen werken in deze verschillende media, zoals video’s die resulteren in tekeningen, performances die resulteren in tekeningen, tekeningen die resulteren in collages, of collages die resulteren in video’s. Er is dus een sterke wisselwerking tussen analoog en digitaal in haar productie, een tweedeling die tastbaar werd in het archief. Ook werd er aandacht besteed aan hoe het archief het meest praktisch inzetbaar was in Gwendolyns praktijk, bijvoorbeeld in de factor van toegankelijkheid, om vlot werk te kunnen tonen bij studiobezoeken.

Digitaal-Analoog

De stage heeft geleid tot veel reflectie over de balans tussen digitaal en analoog, en het belang van bewaren, digitaliseren, reflecteren, en weer analoog beschikbaar maken. We leven in een wereld waar het leven zich toenemend digitaal en online afspeelt. Een toenemende toegankelijkheid van informatie online roept vragen op rond betrouwbaarheid, beheer en recht tot toegang tot informatie. Archieven blijven hierin een belangrijke tool in het bewaren en ontsluiten van betrouwbare informatie. Digitale opslag kan echter ook kwetsbaar zijn, door technische fouten, het verliezen van bestanden, of het verouderen van formaten. Het is dus een vraagstuk in balans tussen fysieke en digitale opslag, waar beide voor- en nadelen hebben. Deze balans komt ook terug in het archief van Gwendolyn. Haar tekeningen worden ingescand, en worden dus zowel fysiek als op de computer bewaard. De videowerken zijn natuurlijk digitaal, wat betekent dat ze heel efemeer en immaterieel zijn. Om ze terug tastbaarder te maken, werd besloten analoge kaarten te maken van de videowerken, die de werken en hun categorisering fysiek hanteerbaar maken door het vermelden van de basisinformatie van de videowerken, zoals de nummering, het aantal takes, de montagelengte, de opnamedatum, de gebruikte tools, etc. Zo wordt deze informatie ook analoog gearchiveerd.

Reflecteren

De stage was voor mij, naast enkel archiefwerk, een oefening in het meedenken, reflecteren en samenhangen zoeken. Ik kwam voortdurend in aanraking met vragen waar ik niet eerder bij stilgestaan had. Ook heb ik in het bijwonen van verscheidene meetings het belang ervaren van het uitwisselen van ideeën, en inspiratie opdoen uit de denkwijze en inzichten van anderen. Het reflecteren over haar werk is iets waar Gwendolyn zelf sterk mee bezig is, en ook mij steeds aanmoedigde om mee te denken. Van academische referenties ter ondersteuning van haar artistieke praktijk rond zaken zoals o.a. alledaagsheid, stilte, en kennisproductie, naar het zoeken van een evenwicht in taal tussen letterlijke beschrijvingen en poëtische beschrijvingen, tot opinies over bepaalde opdelingen in het digitale archief: Gwendolyn stond steeds open voor mijn inbreng en suggesties. Dit zorgde voor een combinatie van theorie en praktijk, die zeer leerrijk en creatief uitdagend was.

Conclusie

Het archief bewaart de identiteit van de kunstenaar: het geheel van werk, inspiratiebronnen, ideeën en ook moeilijkheden.  Vragen rond hoe dit opgesloten of juist ontsloten wordt, wat het waard is bewaard te worden, en hoe dit het best bewaard wordt in de hedendaagse digitaal-georiënteerde samenleving, zijn dan ook zeer prevalent. Hoe je de voeling bewaart tussen archief en praktijk, en ook de maatschappij die de praktijk mede vormt, is een vraagstuk waarover nagedacht wordt. We komen in de hedendaagse samenleving niet onder de digitalisering uit, ook niet als kunstenaar, wat zorgt voor een toenemend belang van het zoeken naar een balans tussen digitaal en analoog, een vraagstuk dat dus ook relevant is binnen kunstarchieven.

RS