Onderzoek naar een familiaal kunstenaarsverleden – Het archief van beeldhouwer Jef Claerhout

Mijn grootvader, Jef Claerhout heeft zijn leven gewijd aan het kunstenaarschap. Als trotse kleindochter en studente kunstwetenschappen kon ik de unieke kans niet aan me voorbij laten gaan om tijdens mijn stageperiode bij CKV zijn artistiek nalatenschap te onderzoeken en te documenteren. Deze stage draagt bij aan de dienstverlening van CKV, om kennis en expertise te verzamelen rond hoe omgaan met een artistieke nalatenschap en welke stappen je kan ondernemen om de in kaart te brengen. Bekijk zeker het Kennisdossier Nalatenschappen voor meer informatie.

Jef Claerhout in een notendop 

Jef Claerhout werd geboren op 29 oktober in 1937 in Tielt, als oudste zoon in een aannemersgezin met artistieke talenten, gevestigd in West-Vlaanderen. Hun woning bevond zich aan het kanaal Roeselare-Leie te midden de natuur. Zijn moeder was een wandelende encyclopedie betreffende planten en bloemen. Een microscoop en heel wat boeken maakten deel uit van het interieur, er werden vaak experimenten gedaan op allerhande vlakken. Reeds op jonge leeftijd was Jef gefascineerd door het smidsvuur, een passie die hij met zijn nonkel, zijn vaders broer deelde, Antoon Claerhout. Samen met zijn zus, die eveneens kunstenares was, bracht hij veel tijd door in het atelier van hun ouderlijk huis in Ingelmunster. Het was daar waar Jef zijn smidsvuur had ingericht. Jef Claerhout was een autodidactische beeldhouwer en werkte in zijn beginjaren voornamelijk met hout, steen en ijzer, echter experimenteerde hij daarnaast ook met andere materialen. Uiteindelijk heeft hij de omslag gemaakt naar brons en messing, door middel van diverse las- en vormingstechnieken maakt hij figuratieve beelden.

Stage

Het onderzoek startte met contact te nemen met een goede vriend van mijn grootvader, Eddie Verbeke, iemand die reeds in de beginjaren van Jef Claerhout ’s carrière actief betrokken was. Hij had al een groot deel gedocumenteerd. Ik ging bij hem thuis op bezoek. Onze ontmoeting werd ingeleid met een babbel waarna hij me enkele werken van Jef Claerhout toonde uit zijn imposante privécollectie. Daar ontdekte ik beelden waarvan ik het bestaan niet wist wat een verrijking was. Hoewel ik hem van vroeger kende, via de bezoekjes aan mijn grootouders, had ik nooit een één-op-één gesprek met hem gevoerd. Zijn enthousiasme werkte aanstekelijk, er was een diepgaande interesse naar mijn onderzoek. Dankzij zijn verzameling en documentatie, die hij nauwgezet bijhield, kreeg ik een diepere inkijk in het leven en werk van m’n grootvader. Eddie Verbeke had een viertal dozen verzameld met verschillende mappen over het oeuvre. Ik kreeg deze mee naar huis en begon me onmiddellijk te verdiepen in de materie. Doorheen de stageperiode heb ik enkele keren opnieuw contact genomen met hem voor bijkomende informatie of verdere vragen. Daarnaast kon ik ook terecht bij mijn familie zoals mijn vader, nonkel en tantes. Zij hebben mij doorheen de stageperiode goed begeleid en vulden de ontbrekende informatie aan waar nodig. Ons gezamenlijk verleden bracht binnen de familie een verbinding in het heden.

Met de vordering van het onderzoek ontdekte ik heel wat familiearchief waar ik geen notie van had. Naast zijn meest gekende vogelkunstwerken, beter gekend als de Claerhout-vogels, zijn er nog een duizendtal beelden die uit andere mysterieuze thema’s en werelden stammen. Ook religieuze beelden, zoals madonna’s zijn er één van.  Op zijn graf in Damme staat een madonna met kind, nog gemaakt in roestvrij staal, één van zijn vroege werken. Daarnaast ontsproten er nog personages uit folkloreverhalen, dieren en allerlei andere wezens uit zijn onuitputtelijke fantasiewereld.

Vervolgens ben ik begonnen met het digitaliseren van alle documenten, namelijk het archief. Het materiaal was zeer gevarieerd: krantenartikelen, foto’s, mailcorrespondentie, achtergrondinformatie, uitnodigingen voor onthullingen van publieke beelden, enzovoort. Tijdens het scannen groeide er geleidelijk een gestructureerde inventaris, die ik bijhield in een Excel-bestand. Naast documenten heb ik ook de familiecollectie gefotografeerd en gedigitaliseerd. Online heb ik diverse galeriesites, veilingsites, … ontdekt waar kunstwerken van Jef Claerhout worden gepresenteerd of geveild. In de archieven van steden zoals Brugge en Tielt heb ik ook krantenartikelen gevonden, voornamelijk over onthullingen van publieke beelden.

Bij de start van het onderzoek en de opbouw van het archief lag mijn focus vooral op de bestaande publieke beelden. In het publieke domein kwam ik aan een zestigtal kunstwerken over heel België. Hij heeft ook enkele in het buitenland zoals Zuid-Frankrijk en Zuid-Afrika. In Zuid-Frankrijk had hij een zelfgebouwd buitenverblijf waar hijzelf en de familie jaarlijks vertoefde voor de vakanties. Het werd ook telkens omgetoverd in een gezamenlijke werkperiode.  In Zuid-Afrika heeft hij een half jaar gewoond in 1969.  Aanleiding was zijn nonkel Frans Claerhout, een missionaris, die er woonde en tevens kunstschilder was. Door een diepere analyse van zijn oeuvre kreeg ik een breder perspectief, ik heb veel nieuwe beelden ontdekt en ook beeldstijlen die ik op het eerste zicht niet zou toeschrijven aan hem. Daarnaast stond ik ook versteld van de hoeveelheid gecreëerde beelden, niet alleen in het publiek domein maar ook in privécollecties verspreid bij klanten, kennissen, vrienden en familie.

Binnen de beperkte tijd van een academiejaar heb ik met dit onderzoek de basis gelegd voor het bewaren van, althans dit deel van zijn nalatenschap. Die kennis deelde ik via een update aan de bestaande Wikipedia pagina. In de toekomst hoop ik dit werk verder te concretiseren en de vele beelden in diverse privécollecties ook nog aan het archief te kunnen toevoegen. Deze stageperiode gaf me bovendien de mogelijkheid om me als kleindochter op een diepgaande manier met mijn grootvader te verbinden.

Dit onderzoek naar het nalatenschap van mijn grootvader was omwille van meerdere redenen bijzonder waardevol voor mij. Enerzijds kreeg ik als stagiaire kunstwetenschappen inzicht in wat een kunstenaarsarchief inhoudt en hoe het tot stand komt. Hoe losse documenten, beelden en informatie geleidelijk samenkomen in een gestructureerd geheel. De inventarissen die ik heb opgesteld bieden nu een helderder overzicht van de verwezenlijkheden van Jef Claerhout.

Anderzijds was dit een persoonlijke zoektocht voor mij in het ontdekken van mijn eigen familieverleden. Voor mij bevatte mijn familiegeschiedenis nog heel wat hiaten. Het werken aan mijn inventarissen aan de hand van de verzamelde info, vormde een diepgaander beeld van het arsenaal aan beelden en ideeën die Jef Claerhout heeft verwezenlijkt. Mijn grootvader was reeds drieënzestig jaar toen ik geboren werd, hierdoor heb ik jammer genoeg het grootste deel van zijn actieve kunstenaarscarrière niet van nabij meegemaakt. Zijn lange carrière, ook na pensioenleeftijd, heeft me wel kennis laten maken met een bijzonder actief kunstenaar. Hij bleef beelden maken tot zijn fysieke toestand het niet langer toeliet. Gelukkig kon ik de gemiste periode via het reeds bewaarde archief en zijn openbare en private beeldenoeuvre toch een inkijk krijgen in zijn verleden. Ik ben het CKV enorm dankbaar voor de kans die ik kreeg om dit te verwezenlijken. Doorheen de stage was er een goede balans tussen zelfstandigheid en de nodige ondersteuning. Gedurende het volledige proces hebben ze mij bijgestuurd en hulp geboden wanneer ik deze nodig had.

(Mercédes Claerhout)

MC